BUĐENJE ISTORIJSKOG SLIKARSTVA KOD SRBA: Nedopustivo je prećutkivanje da je Nikola Mašić Srbin i da pripada razvoju srpske umetnosti

AUSTRIJSKO istorijsko slikarstvo je kod mnogih naroda Monarhije podstaklo želju za priključivanjem raznovrsnim tokovima probuđenog istorizma.

Foto: Iz knjige "Srbi u Zagrebu"

Tako dolazi do naglog porasta istorijskog slikarstva kod Poljaka, Čeha, Mađara, Hrvata i Srba. Ono je služilo prosvetiteljskim i nacionalno-oslobodilačkim ciljevima, doprinoseći stvaranju političkog otpora germanizaciji.

Bahov apsolutizam nije bio kadar da zadrži procese koji su u Xabzburškoj monarhiji oglašavali kraj njenog srednjovekovnog ustrojstva. Pad režima 1859. godine, posle austrijskog poraza u Italiji, kod potlačenih naroda u Monarhiji probudio je nade u dobijanje političkih sloboda i konačno potvrđivanje njihovih nacionalnih prava.

Istorijsko slikarstvo kod Hrvata dobilo je zamah zahva ljujući slikaru Ferdu Kikerecu (F. Quiquerez), đaku Franje Mikea. Nadahnut pesmom A. Šenoe, Kikerec je 1869. naslikao svoju impresiju na temu „Dolazak Hrvata”. Posle školovanja u Minhenu i u Italiji, on 1875. odlazi u Dalmaciju i Crnu Goru, gde je pratio crnogorsku borbu s Turcima, pripremajući istovremeno i ilustracije za Mažuranićev ep „Smrt Smail-age Čengića” i Njegošev „Gorski vijenac”. Nakon povratka u Zagreb, 1876, radio je istorijske kompozicije.

Tako 1879. nastaje kompozicija „Smrt Matije Gubca”, a 1878. „Krunisanje kralja Zvonimira”. Iz 1879. potiču „Ženidba cara Dušana” i „Kosovka devojka”, a 1883. nastaje slika „Poslednji časovi Petra Zrinjskog i Krste Frankopana”. Time je doprineo širenju kulta Zrinjskih i Frankopana i posebno kralja Tomislava, iz čijeg je života naslikao više kompozicija. Umro je 1893. godine.

Idejne osnove istorijskog slikarstva kod Srba stvorene su u drugačijim uslovima od hrvatskih. Prve istorijske kompozicije se u srpskoj umetnosti javljaju veću XVIII veku. Joakim Marković je 1750. u zadužbini barona Mikašinovića u Dišniku (Moslavina) naslikao dve istorijske kompozicije, čija je sadržina bila preuzeta iz ruske prerade Baronijevih crkvenih anala.

Na jednoj je prikazan trenutak kada Srbi u varaždinskom generalatu primaju 1630. tzv. Statuta Valachorum, a na drugoj je naslikan vizantijski car Vasilije II, koji Srbima i Hrvatima dozvoljava naseljavanje na Balkanu. Sve do sredine XIX veka, kod Srba jedva da je postojalo istorijsko slikarstvo. Njegov nastanak vezuje se za ideju obnove srpske države u romantizmu. Kod perifernih Srba se takvo slikarstvo javlja još kasnije, jer su tadašnji slikari zanemarivali istorijsku tematiku.

MEĐU njima prvenstvo ima Nikola Mašić. Godine 1891, u zemunskom listu „Novo vreme”, dr Vladimir Nikolić je objavio opširni članak o slikaru Nikoli Mašiću, a nešto kasnije, 1895, isti članak je preštampan u dragocenoj knjižici „Srpski slikari”. U njemu su sabrani  podaci o Mašićevom rođenju „od srpskih roditelja” u Otočcu, 15/27. novembra 1852, o životu , školovanju u Trstu, Beču, Gracu, Minhenu, o njegovim putovanjima u Francusku i Italiju i o njegovoj delatnosti u Zagrebu, gde je bio nastavnik na tek osnovanoj Obrtnoj školi. Umro je 4. juna 1902. godine. Nikolić je prvi dotakao pitanje kome narodu Mašić pripada. 

Svoje stanovište obrazložio je na najtolerantniji način, rekavši:

„To je i takav je Nikola Mašić. Po narodnosti Srbin a po veri pravoslavan, ne sudeluje on kao ni njegove slike u današnjoj borbi, koja mimo njega prolazi kao posve dnevna larma mimo umetnosti. On poštuje na Hrvatima i Srbima one strane koje se dobrima nazivaju i ljubi i jedan i drugi narod podjednako. On ispoveda načelo da umetnik ne treba da je političar i da je za političare borba, a za umetnike mir. U ovome se ugledao na Đuru Daničića. Za to se i Srbi i Hrvati prepiru, ko će više tu umerenost da poštuje i zato ga rado i jedni i drugi nazivaju svojim.” 

Nedopustivo je prećutkivanje da je Nikola Mašić Srbin, odnosno da pripada i razvoju srpske umetnosti. Njegov je opus ugrađen u hrvatsku umetnost, u kojoj predstavlja važnu etapu tzv. idealističkog realizma, koji cveta u razdoblju 1860-1890. godine. Njegovo srpsko opredeljenje ožalili su glavni pisci hrvatske umetničke istoriografije, Ljuba Babić i Matko Peić.

 PREHVALjEN u svome vremenu, anegdotskom ljupkošću svojih slika nije izbegao strože sudove moderne hrvatske likovne kritike, posebno Ljube Babića. Mašić kao da se zauvek vezao za programska načela Ise Kršnjavog, koji je strogo propovedao „da realizam ili istina mora biti u umjetničkom djelu poljepšana, idealizirana, oljepšana po jeziku, po stilu, po činu i materijalu. Seoska odijela na pozornici treba da budu od finijeg materijala, kroj te odjeće po svetačkoj narodnoj nošnji”. Sa svojim umetničkim shvatanjima Mašić se nije mogao naći u kolu tadašnje moderne, koja se počela okupljati pred kraj Kuenovog vremena. 

Bez obzira na odsustvo iz pokreta koji je u hrvatsku umetnost donela „zagrebačka šarena škola” pod vođstvom Vlaha Bukovca, on je bio značajan slikar hrvatskog akademizma, onog njegovog htenja koje je čeznulo za „ulepšanim svetom”, kako ga je nazvao slikar i kritičar Aleksa Čelebonović. Tom, danas odbačenom svetu, ne može se osporiti crtačka preciznost, zrelost i studioznost, koja zahteva gipkost i majstorstvo ruke. To su vrline koje je ovaj Srbin iz Like, zaljubljenik u idilična stanja koja oplemenjuju i preobražavaju svaku ružnoću ovoga sveta, sigurno posedovao.

SUTRA: PEČAT SRPSKIH SLIKARA U LIKOVNOM ŽIVOTU ZAGREBA

Preporučujemo

Društvo

0 0

OVO SMO DUGO ČEKALI: Vraća se proleće, konačno 20 stepeni

05. 04. 2026. u 19:31

Društvo

0 0

OGLASIO SE RHMZ: Poznato kakvo vreme nas čeka za Uskrs

05. 04. 2026. u 13:34

Društvo

0 0

NEMICA - ZAMONAŠILA SE U SRBIJI: Njen deda '41 razorio Beograd, reči patrijarha Pavla joj promenile život (FOTO/VIDEO)

05. 04. 2026. u 11:16

Društvo

0 1

SKRIVENI BANjSKI BISERI SRBIJE: Idealna mesta za uskršnji odmor i spa vikend

05. 04. 2026. u 10:00

Pratite nas i putem iOS i android aplikacije