HUMANITARNA MISIJA SRPSKOG "PRIVREDNIKA": Sa više od 40.000 školovanih pitomaca, Društvo se na najbolji način odužilo osnivačima

NA nicijativu jednog od tvoraca Srpske banke i „Saveza srpskih zemljoradničkih zadruga u Austrougarskoj, dve značajne privredne organizacije, Vladimira Matijevića, osnovano je u Zagrebu 23. septembra 1897. društvo „Privrednik”.

Foto: Iz knjige "Srbi u Zagrebu"

Matijević je sazvao osnivačku skupštinu, na kojoj je izneo ciljeve i zadatke društva. Odlučeno je da se izradi statut društva i poslovnik o radu. Taj zadatak preuzeo je na sebe sam Matijević. Izabran je i izvršni odbor, koji su sačinjavali Izidor Dobrović, Vladimir Matijević i Nikola Ćuk, te Ljubomir P. Ristić, kao sekretar.

Veliku moralnu i materijalnu pomoć pružili su, pored ostalih, Matijevićeva supruga Paulina, rođ. Lađević, Mihajlo Pupin, Nikola Tesla, Livije Radivojević, Stevo Kalember, Mihajlo Zubović, Jovan Đuričić-Biorac, Stevo Ognjenović, Vaso Radosavljević i Lazar Dunđerski. „Privrednik” je dobio podršku i od Srpske banke i Saveza srpskih zemljoradničkih zadruga.

Osnovna namera osnivača „Privrednika” bila je humanitarnog i političkog karaktera. Cilj je bio osiguravanje uslova za besplatan smeštaj i školovanje srpske omladine za sve vrste zanimanja, iz svih krajeva tadašnje Trojedne kraljevine. Najveći broj „Privrednikovih” pitomaca poticao je iz siromašnih porodica. Njih su predlagali učitelji i sveštenici, koji su najlakše uočavali vrednu i darovitu decu. Za tu decu Matijević je definisao glavna načela za kasniji život, a to su rad, štednja i čestitost...Izabranu decu, raštrkanu po svetu, obilazili su jednom godišnje inspektori koji su pratili njihov razvoj. „Privrednik” je nalazio svojim pitomcima i poslodavce, sa kojima je sklapao ugovore. 

USPEŠNO delovanje ovog srpskog privrednog društva iskorišćeno je, pored ostalog, u velikim antisrpskim demonstracijama u Zagrebu 4. septembra 1902. godine. Tada se bes razjarene ulice sa velikom žestinom okomio na srpske trgovce, zanatlije i institucije, a nije bio pošteđen ni „Privrednik”. Ovi događaji na razne su načine ocenjivani u istoriografiji. Hrvatski istoričar Rene Lovrenčić smatrao je da je „sitna hrvatska buržoazija, koja se okupila u Frankovoj stranci prava, videla (...) sve svoje ekonomsko zlo u srpskim suparnicima, pa stoga nije ni čudo da su meta napada u izgredima bili srpski trgovci, zanatlije i njihove privredne ustanove”.

Ovo je isuviše pojednostavljeno tumačenje, jer je on nesporazume Srba i Hrvata video prvenstveno u ekonomskim razlozima, zanemarujući političke, koji su se iskaljivali lupanjem srpskih dućana i kuća. Bez obzira na materijalne gubitke koje je „Privrednik” tada pretrpeo, društvo je nastavilo sa radom, njegov ugled ostao je neuzdrman. 

Postavljen na čvrste i zdrave osnove, „Privrednik” nije osetio ni posledice tzv. carinskog rata između Austrije i Srbije od 1905. do 1908. godine. U tom periodu društvo je uspelo da izbegne zabranu svog rada, za razliku od mnogih srpskih institucija. Do 1908. godine na zanat je bio upućen 6.341 pitomac iz najsiromašnijih porodica Dalmacije, Like, Korduna, Banije, Gorskog Kotara, Slavonije, Vojvodine i Bosne i Hercegovine. Bio je to period najboljeg rada ovog društva.

Smišljene nevolje kojima je od strane vlasti bio obasipan, izazvale su suprotne efekte. Tada je osnovan „Privrednikov patronat dobrotvora”, koji su sačinjavali svi živi stalni članovi. On je upravljao zadužbinama i fondovima, a starao se i oko podizanja privredne omladine. Prema svom poslovniku, Patronat je mogao vršiti sve vrste finansijskih transakcija...Do jula 1914. godine, „Privrednik” je na raznim zanatima i ostalim privrednim zanimanjima iškolovao oko 13.000 pitomaca. 

KOLIKI je značaj u životu „Privrednika” imao njegov Patronat svedoči činjenica da su njegovi prvi članovi bili i Lukijan Bogdanović, patrijarh srpski, dr Georgije Letić, episkop temišvarski, Lazar Dunđerski veleposednik iz Sentomaša, Izidor Dobrović, industrijalac i trgovac iz Daruvara, Nikola Ćuk, trgovac iz Zagreba, i Svetozar Milinov, trgovac iz Zagreba. Uspešan rad „Privrednika”, njegova dobra organizacija, finansijska moć i nezavisnost od države, stalno su izazivali podozrenje vlasti, koje su samo čekale zgodnu priliku da društvu zabrane rad.

Kada je Austrougarska objavila rat Srbiji, ban kraljevine Hrvatske, Slavonije i Dalmacije izdao je naredbu br. 4232 pr. od 27. jula 1914. godine, kojom se zabranjuje svaki rad i svaka delatnost srpskog privrednog društva „Privrednik” u Zagrebu. U toj naredbi se, između ostalog, kaže: „Naređuje se redarstvu Kraljevskog slobodnog grada Zagreba da po svaku cenu spreči svaki dalji rad... pa ako prilike budu zahtevale, pri izvršenju gore navedene naredbe, upotrebiti silu i oružje”.

Tada su, kao i septembra 1902, nahuškane mase upale u „Privrednikove” prostorije, demolirale nameštaj i uništile arhivu. Veći deo članova uprave tada je uhapšen, a među njima Đorđe Janjić, trgovac iz Pakraca, Stevo Kalember, trgovac iz Korenice, Lazar Bačić, trgovac iz Jasenovca, i Pavle Aršinov, urednik lista "Privrednik". Hapšenje su izbegli Matijević i Lazar Lađević, koji su ratne godine 1914-1918. proveli u Švajcarskoj.

„Privrednik” je obnovio rad odmah posle završetka Prvog svetskog rata. Prvi posleratni sastanak Društva održan je 19. novembra 1919. godine. Uprava „Privrednika” donosi odluku o preseljenju društva u Beograd, zbog povoljnijih uslova za rad, 23. septembra 1922. godine. Bilo je to vreme ponovnog konsolidovanja i napretka, koje je trajalo sve do početka Drugog svetskog rata. Posle sloma države, društvo je delilo sudbinu naroda u okupiranoj Srbiji. Sa preko 40.000 školovanih pitomaca, „Privrednik” se na najbolji način odužio svojim velikim osnivačima. 

SUTRA: CRKVENA OPŠTINA TEMELj DUHOVNOG JEDINSTVA SRBA

Preporučujemo

Feljton

0 2

SRPSKA BANKA U ZAGREBU OSNOVANA NA SVETOG SAVU: U kratkom postojanju je odigrala veliku političku ulogu homogenizujući srpski narod

12. 04. 2026. u 23:59

Feljton

1 6

FELjTON - ODLUKAMA AVNOJA U JAJCU UTRT PUT HRVATSKOJ DRŽAVI: Težak položaj Srba bio je u Makedoniji, gde su od njih stvarali Makedonce

29. 10. 2024. u 18:00

Feljton

0 0

DRŽAVA POSLE TIMOČKE BUNE UNESREĆILA MNOGE PORODICE: Posle propasti Timočke bune sledila je odmazda - vlast je pljačkala sve živo

10. 02. 2025. u 18:00

Feljton

0 0

HRVATIMA BEOGRAD KRIV I ZA LOŠ ROD KROMPIRA: Zagrebački studenti su tražili hrvatsku vojsku i stolicu za Hrvatsku u Ujedinjenim nacijama

07. 04. 2025. u 18:00

Pratite nas i putem iOS i android aplikacije