Smenjivanje cenzora u srpskoj štampariji: Oko crkve u Beču i bogosluženja izbili srpsko- -grčki sukobi, sa nesumnjivom političkom pozadinom

PITANjE cenzora u Kurcbekovoj srpskoj štampariji rešavale su najviše državne vlasti.

Foto: Iz knjige „Srbi u Beču“"

Tako je Van Sviten predložio da se za cenzora i korektora srpskih i rumunskih pravoslavnih knjiga izabere Sava Lazarević, tadašnji tumač za srpski i rumunski jezik pri Ilirskoj dvorskoj deputaciji. Ovu sugestiju Deputacija je sprovela u delo, pa je na sednici od 26. marta 1770. godine odlučila da se za cenzora za srpske i rumunske knjige postavi predloženi Sava Lazarević.

Ubrzo je međutim, postalo jasno da on nije ličnost koja raspolaže tako potrebnim crkvenim znanjem, pa je Deputacija odlučila da za pravoslavnog cenzora postavi Ignjata Mihailovića, paroha kapele Sv. Georgija u Beču. Nažalost, i ovaj cenzor nije bio sposoban za ovu dužnost, zbog čega je i on morao da bude smenjen. Rešenje ovog osetljivog pitanja prepušteno je karlovačkom mitropolitu Jovanu Đorđeviću.

Svojim aktom od 17. marta 1772. mitropolit Đorđević je Deputaciji dostavio i ime novog cenzora - Atanasija Demetrovića, paroha iz Raba, koga je mitropolit 16. aprila najpre postavio za kapelana crkve Sv. Georgija u Štajerhofu. Iste godine Deputacija je dekretom od 4. maja potvrdila postavljenje Demetrovića za pravoslavnog cenzora pri ćiriličkoj štampariji. Na ovoj dužnosti Atanasije Demetrović je ostao sve do svoje smrti 1794. godine. 

Bez obzira na njegov dalji životni put, koji ga je na kraju odveo i do primanja unije, Atanasije Demetrović Sekereš je bio čovek velikih znanja, poliglota i svakako najbolji mogući cenzor za Kurcbekovu štampariju. Pored službenih dužnosti paroha pravoslavne kapele i obavljanja poslova cenzure, pohađao je Sekereš i predavanja na Bečkom univerzitetu, iz filologije, filozofije i, naročito, iz kanonskog prava kod tada čuvenog kanoniste Pavla Josifa Rigera, koji je u svojim predavanjima i udžbeniku kanonskog prava branio državu od, do tada u Austriji, svemoćne rimske kurije.

Ako se ima u vidu da je u Kurcbekovoj štampariji u periodu od 1770. do 1792. objavljena sto pedeset i jedna knjiga, jasno je da je Atanasije Demetrović Sekereš imao pune ruke posla. Učen i uticajan, Sekereš je ubrzo postao privlačna ličnost za mlade Srbe u Beču i oni su se rado družili sa njim. Među njima svakako najvidnije mesto zauzima Dositej Obradović, koji je u tri navrata boravio u Beču, od 1771. do 1776, od 1785. do 1787. i od 1789. do 1802; tada se sretao i sa Sekerešom, koji je na njega najviše uticao. Prvi boravak Dositeja Obradovića u Beču (1771- 1776), onaj za koji je sam rekao da su to „šest polezni i radostni godina”, bio je od izuzetnog značaja za njegovo dalje intelektualno sazrevanje.

MILORAD Pavić je rasvetlio baš te Dositejeve bečke godine, istakavši svu važnost susreta sa učenim Sekerešom, koji je tada kao sveštenik opsluživao pravoslavnu crkvu Sv. Georgija na Štajerhofu. Bila je to pravoslavna crkva koju je carska vlast odredila da služi Srbima i Grcima austrijskim državljanima, koji su, kao takvi, bili članovi jedne zajedničke crkvene opštine. Baš oko te crkve i prvenstva u bogosluženju izbili su srpsko-grčki sukobi, sa nesumnjivom političkom pozadinom zbog uplitanja ruskog poslanstva koje je podržavalo grčke zahteve za otcepljenjem.

Razume se da se u spor umešala i austrijska strana. Učinila je to preko nadležne Ilirske dvorske deputacije, koja je sadržinu spora dostavila tajnoj dvorskoj i državnoj kancelariji, optužujući Grke koji su služili u ruskoj kapeli u samom poslanstvu zbog osporavanja jurisdikcije srpskog paroha kapele na Štajerhofu. Tako je Atanasije Demetrović Sekereš bio primoran da dokazuje pravo stanje sukoba, s obzirom na to da je crkva Sv. Georgija u Beču od početka bila u jurisdikciji karlovačkog mitropolita.

Svoja tvrđenja Sekereš je potkrepio i svedocima koje je naveo u svojoj predstavci Ilirskoj dvorskoj deputaciji od 4. juna 1774. godine. A među svedocima nalazi se ime i njegovog poštovaoca i prijatelja Dositeja Obradovića. Zanimljivo je da je u sedmoj tački svoje predstavke Sekereš odbacivao i grčke optužbe da smo „ne samo mi, nego i naši prethodnici, arhiepiskopi i episkopi, bili unijati”. Tako se istinoljubivi Dositej našao u neugodnom položaju da svedoči protiv grčkog sveštenika Antima Gazija, onog istog koji ga je lepo prihvatio.

BEZ obzira na to što su carske vlasti odbacile optužbe Grka, odluka Ilirske dvorske deputacije od 10. avgusta 1774, nije u potpunosti išla u prilog Srbima. Tamo se navodi „da se jedan drugi paroh, koji zna grčki jezik, u istoj parohiji postavi”, ali se naglašava„da ruski ministar treba da odstrani grčkog sveštenika Antima, jer se ovaj stalno upliće u prava parohije neunijatskog sveštenika kapele na Štajerhofu”. Pa ipak, uprkos njegovom odbacivanju optužbe Grka da su parosi pri crkvi Sv. Georgija unijati, Sekereš je 1776. godine primio uniju. Ni taj njegov čin nije pomutio prijateljska osećanja koja je prema njemu gajio Dositej, koji ga i dalje sa poštovanjem pominje. 

Očigledno je Dositej, obuzet osećanjima istinske verske tolerancije, sa žaljenjem saznavao vesti o sukobima jednovernih, pravoslavnih hrišćanja, Srba i Grka. Ti sporovi su izbijali i u drugim crkvenim opštinama, a najsnažnije u Tršćanskoj, gde su se Srbi i Grci napokon odvojili u dve zasebne crkvene opštine, sazidavši i svoje posebne crkve, Srbi - novog Sv. Spiridona, a Grci - Sv. Nikole.

Ipak, kolikogod te srpsko-grčke raspre izbijale u zajedničkim crkvenim opštinama, teško je oteti se utisku da se iza njih kriju i dublji a ne samo crkveni razlozi, a prvenstveno naglo jačanje nacionalne svesti. Oba naroda su tražila i pronalazila vlastite dokaze za učvršćivanje svoga probuđenog nacionalnog bića, a u toj novoj samosvesti slabila je i do tada neprikosnovena uloga Crkve, u korist ojačale građanske svesti.

SUTRA: SRBIN KONAČNO POSTAJE VLASNIK ŠTAMPARIJE

Preporučujemo

Feljton

0 0

Carica lično odobrava štampariju na ćirilici: Marija Terezija tražila da se smanje intenzivne rusko-srpske duhovne i političke veze

23. 04. 2026. u 23:45

Feljton

0 1

SRBIN NA ČELU HRVATSKOG SABORA: Svetozar Pribićević je od početka bio značajan faktor političkog života

26. 03. 2026. u 18:00

Feljton

0 2

SRPSKI OFICIRI PRIMER HRABRIH I ODLUČNIH LjUDI: Večera kod Stepanovića - predjelo, kozji sir i mlade paprike, glavno jelo, praseće pečenje

27. 08. 2025. u 18:00

Reportaže

0 17

JAPANCI TRAŽE JNA ŠAPKE I SRPSKE ŠAJKAČE: Zahvaljujući hobiju Nikole Divca, iz Pančeva, naše uniforme i vojna obeležja stigle do Tokija

04. 03. 2026. u 14:27

Pratite nas i putem iOS i android aplikacije