POHOD SRPSKOM NARODU U JUŽNOJ STAROJ SRBIJI: Nadežda Petrović je uspostavila lični kontakt sa kraljem Petrom I Karađorđevićem

KOLO srpskih sestara je u Srbiji tokom jeseni 1903. godine, posle propasti Ilindanskog ustanka, izdržavalo oko 200 izbeglih komita iz Makedonije (bez obzira na nacionalnost).

INSPIRACIJA Kralj Petar u svečanoj generalskoj uniformi, Foto Arhiva

Naime, sistematsko organizovanje srpske četničke akcije u Osmanskom carstvu dosta je kasnilo za Bugarima. Posle inicijalnih pokušaja iz 1897, ozbiljniji rad započeto je 1901, kada je Svetislav Simić u ime države, ali tajnim putevima, preuzeo aktivnu ulogu u koordinaciji četa, stavljajući ih pod kontrolu srpskih vlasti, dok je istovremeno pokušavao da ostvari saradnju sa bugarskim revolucionarnim organizacijama. Iako su srpske vlasti u početku nastojale da prikriju svoju ulogu, od sredine septembra 1903. godine, formiranjem Srpske četničke organizacije i Centralnog revolucionarnog odbora u Beogradu, četnička akcija dobija institucionalizovanu podršku. 

Prva velika javna akcija Kola Srpskih sestara bilo je organizovanje koncerta u Narodnom pozorištu, u čemu se kao pokretač i priređivač najviše angažovala Nadežda Petrović. Sama je sastavila program u kom je istakla „žive slike iz Makedonije i Srbije”. Predvidela je učestvovanje glumaca Milke Grgurove i Mike Stojkovića, za dekor je bio zadužen vajar Đorđe Jovanović. Mihailo Valtrović je trebalo da obezbedi iz Narodnog muzeja „odelo od Karađorđa za 7 novembar uveče, kada ćemo proslaviti stogodišnjicu ustanka prvog i dogovor za njega”. Saglasnost za izvođenje koncerta dao je i ministar inostranih poslova Andra Nikolića, ali drugi ministri nisu želeli da se sa „živim slikama” (prikazom nasilja nad Srbima) prave diplomatski problemi.  

Nije bila u pitanju preterana obazrivost, jer su turske diplomate u Beogradu zaista i protestvovale zbog podrške koje je vlada upućivala udruženjima koje su se zalagala za pomoć stanovništvu Stare Srbije i Makedonije i dobeglim komitama.

Nadežda je osmislila izrazito patriotski program, koji je počinjao sa apoteozom Prvog srpskog ustanka i veličanjem Vožda Karađorđa. Zatim bi se dao osvrt na ustanak u Makedoniji i Staroj Srbiji, kao i vešanje i mučenje Srba. Potom bi se prikazala jedna zapaljena koliba i odvođenje žena, devojaka i dece u ropstvo, iza koje bi sledila slika dahija. Međutim, ove tačke zamenjene su deklamacijom pesama „Stražar” Đure Jakšića, „Makedonija” Riste Odavića i „Buna na dahije”. Izvedeni su delovi iz „Gorskog vijenca”, poslednji čin iz drama „Stanoje Glavaš”, „Knez od Semberije” i „Stana Ranković”. Publika je bila zadovoljna, a kralj Petar I Karađorđević poslao je 1.000 dinara u zlatu kao prilog. Od prodatih karata prikupljeno je 3.265 dinara.

Ono što je mnogo važnije, Nadežda Petrović je uspostavila lični kontakt sa novim monarhom Srbije i uspela je da „zadobije simpatije, znanu i neznanu pomoć”, kako su to zapamtili savremenici. Njihova saradnja nije prekidana ni kasnije, a Nadežda je „imala pristupa i poverenja da kod kralja Petra brani ne samo svoj nacionalni program rada, no u mnogim momentima  dejstvuje na raspoloženje Njegovog Veličanstva Kralja Petra da i Naslednik prestola uzima svoju ulogu u omladinskim jugoslovenskim manifestacijama.”  Kakav je bio obim, sadržaj i domet ovih kontakata nije poznato.

PATRIOTSKA AKTIVNOST

vikipedija

NADEŽDA Petrović je 1903. godine svoju energiju usmerila pre svega u patriotsku aktivnost. Njena uloga u osnivanju Kola srpskih sestara nije bila prolazna epizoda, jer je tokom svog života uvek ispoljavala snažan osećaj odgovornosti prema sopstvenom narodu, što se kasnije još jače potvrdilo, naročito u ratnim godinama.

Nadežda je sa velikim entuzijazmom krenula u patriotski rad:„Preduzimljiva i istrajna, uporna i energična, ona je otvarala vrata u javnosti mnogoj korisnoj i plemenitoj ideji, zauzimajući se za svaku dobru nacionalnu stvar. Ne plašeći se teškoća, ona je bila jedan od avangarde iz grupe onih radnika, koji su prvi počeli borbu za oslobođenje i ujedinjenje.” 

SASTANCI, prikupljanje pomoći i humanitarni koncerti sa patriotskim programom nesumnjivo su bili značajni, ali Nadežda Petrović je posedovala volju i snagu za ozbiljniji i neposredniji angažman. Zato je, zajedno sa Milicom Dobri, odlučila da poseti srpski deklarisana, ali i bugarski opredeljena sela u Bitoljskom vilajetu, stradala 1903. godine. Iz perspektive Kola srpskih sestara ta područja su se smatrala delom srpskog etničkog prostora.

Sporovi Srbije s Bugarskom oko pitanja etničke pripadnosti stanovnika Makedonije i južnoj Staroj Srbiji bili su ozbiljni.  Bugarska je imala kontinuirani propagandni, prosvetni i obaveštajni rad, koji je od 1870. podržavala i Bugarska egzarhija, (od osmanskih vlasti priznata crkvena i miletska organizacija) kao i oružana akcija komita posle 1893. godine. Srbija je u svemu kasnila, a na terenu su pojedinci srpskog identiteta doživljavali progone, maltretiranja i ubistva i bili primorani da se stave pod duhovnu vlast Bugarske egzarhije, koja je vršila bugarizaciju Slovena. Tako je broj izjašnjenog srpskog stanovništva kontinuirano smanjivan.Sve je to uticalo na snaženje i širenje ideja nacionalnog oslobođenja (pa i šovinizma) u samoj Srbiji, kao i na odlučne zahteve da se država aktivno suprotstavi Bugarskoj u njenom propagandnom radu u Povardarju. 

Krajem XIX i početkom XX veka pripadnost patrijaršijskoj ili egzarhijskoj crkvenoj organizaciji, imala je ključnu ulogu u nacionalnoj identifikaciji slovenskog stanovništva u Povardarju, što je uslovljavalo povezanost sa Srbima ili Bugarima. Slovenske zajednice koje su od Šar-planine do Bitolja priznavale duhovnu vlast Carigradske patrijaršije, smatrale su se srpskim, dok su one koje su prihvatale vlast Bugarske egzarhije svrstavane u bugarski nacionalni korpus. U zavisnosti od konkretne sredine, ova identifikacija je ponekad imala isključivo organizacioni crkveni karakter, ali je vremenom direktno uticala na nacionalnu pripadnost.  

SRPSKA intelektualna elita nije imala monolitan stav prema ovom pitanju. Prema sećanjima Slobodana Jovanovića, „stari nacionalisti“ verovali su da je stanovništvo Makedonije isključivo srpsko, dok su novi naraštaji smatrali da je nacionalna svest u tim područjima podložna promeni i da nije tako čvrsta kao u nekim drugim neoslobođenim krajevima, kao što je na primer bila Hercegovina.

Nadežda je bila svesna nestalnog nacionalnog identiteta stanovništva na ovom prostoru, što je i registrovala u svom izveštaju po povratku iz Bitoljskog vilajeta:

„Naši ljudi su poručili najozbiljnije da se pobrinemo za crkve, da bi tim bolje osigurali većinu našu u tim krajevima. Pošto je Poreč srce Makedonije i od strane Bugara ista je sila na njega naperena, da ga od nas odvoje. Kad budemo Poreč, Debar i Ohridsku kazu imali uz nas, vladaćemo vrlo brzo celom Makedonijom”. 

Samim tim i organizovanje srpske četničke akcije u Porečju 1903. godine predstavljao je pokušaj očuvanja srpskog uticaja na ovom prostoru. Srpska četa se u ovom kraju sama osnovala i delovala je pre ustanka. Suočeni sa opasnošću da srpska sela priđu bugarskoj crkvenoj Egzarhiji i bugarskoj komitskoj organizaciji, organizatori četničkog pokreta u Srbiji požurili su sa slanjem novih malih gerilskih odreda u Osmansko carstvo. Uprkos protivljenju zvaničnih vlasti, srpske čete su tokom jula i avgusta 1903. prodirale u Porečje, Kumanovsku kazu i Skopsku Crnu Goru. Dok su pojedini četnici delovali pod maskom bugarskih komita, koji su bili brojniji i bolje organizovani, drugi su otvoreno iskazivali srpsku pripadnost, čime je srpska revolucionarna mreža nastojala da ojača svoj uticaj. 

Preporučujemo

Feljton

0 3

BRANISLAV NUŠIĆ KUMUJE KOLU SRPSKIH SESTARA: Zbor na Veliku Gospojinu 1903. godine bio je najveći ženski politički skup u Srbiji

06. 03. 2026. u 18:00

Feljton

0 7

DOGOREVA FITILj NA SVEĆI TESLINOG ŽIVOTA: "Pozdravite moju staru domovinu, ja je nikada više neću videti..."

25. 02. 2026. u 18:00

Feljton

0 0

KRIMINALCI ZLOSTAVLjAJU POLITIČKE ZATVORENIKE: Ivo Andrić opisao atmosferu svačije krivice u "Prokletoj avliji", objavljenoj 1954. godine

04. 04. 2025. u 18:00

Feljton

0 8

LIKVIDACIJE SVEŠTENIKA TRGOVACA I INTELEKTUALACA: U Jabuci kod Pančeva streljano je 72 kraljevskih pilota koji nisu sarađivali sa okupatorom

30. 03. 2025. u 18:00

Pratite nas i putem iOS i android aplikacije